Freud, „epoka podejrzeń” i nowy kryzys: sztuczna inteligencja jako idealny rozmówca

Punkt wyjścia: dlaczego dziś wracamy do Freuda

Rozmowa o Zygmuncie Freudzie i jego kluczowym wkładzie w psychologię nie jest bynajmniej wycieczką w przeszłość — przeciwnie, okazuje się skrajnie aktualna, ponieważ przeżywamy właśnie fundamentalny kryzys światopoglądowy.

Bezpośrednim impulsem jest premiera nowych modeli sztucznej inteligencji (prezentacja OpenAI), które:

• rozmawiają głosem, a nie tekstem, i potrafią zmieniać barwę oraz styl głosu zależnie od tego, z kim chcemy porozmawiać;
• zapamiętują wszystko o użytkowniku;
• widzą otoczenie przez kamerę, rozumieją je i udzielają instrukcji;
• rozpoznają emocje rozmówcy i reagują na nie.

To oznacza wejście w nową przestrzeń społeczną: wkrótce ludzie zaczną na co dzień rozmawiać ze sztucznymi inteligencjami jak z partnerami dialogu. Zmiana jest na tyle rewolucyjna, że trudno znaleźć dla niej porównanie.

Epoka podejrzeń — pierwsze wielkie zawalenie się świata

Aby zrozumieć skalę obecnego przełomu, warto przypomnieć poprzedni wielki kryzys. Wcześniej ludzie żyli w spójnym, oswojonym obrazie świata: byli bogowie, był zamysł, był porządek — i nikt w to nie wątpił. Potem nadeszła tzw. epoka podejrzeń, której twórcy kolejno rozbrajali tę pewność.

Karol Marks

Podważył oczywistość porządku ekonomicznego: to nie „towar i pieniądz”, lecz kapitał i środki produkcji rządzą wszystkim, ludzie sami stają się środkiem produkcji, bogaci bogacą się nawet w kryzysie, biedni biednieją, a klasa robotnicza jest wyzyskiwana, choć wierzy, że tak po prostu musi być.

Karol Darwin

Zburzył przekonanie, że skoro istniejemy, to ktoś nas musiał stworzyć. Zamiast stwórcy — ewolucja, dobór naturalny i płciowy. Stąd już krok do podejrzenia, że nikt nas nie obserwuje, nie sądzi, i że nie ma życia pozagrobowego.

Skutki tego wstrząsu były realne i dramatyczne: fala samobójstw na przełomie XIX i XX wieku wiązała się w dużej mierze z poczuciem, że grunt usuwa się spod nóg — „Bóg umarł”.

Zygmunt Freud

Trzeci „podejrzliwy” podważył wiarę w to, że działamy świadomie i racjonalnie. Według niego świadomość jedynie przykrywa walkę popędów, a wszystko, co uznajemy za wielkie w kulturze, sztuce i nauce, jest sublimacją popędowych, często seksualnych dążeń. Człowiek okazał się nie tyle boskim tworem, co zwierzęciem z warstwą kultury na wierzchu.

Konsekwencje

Epoka podejrzeń zniszczyła czas wielkich narracji i wspólnego obrazu świata. Ludzie odkryli, że „oszukiwali ich wszyscy” — burżuazja, duchowni, moralność, a nawet własna świadomość. Kryzys ten nie zakończył się bezboleśnie: wpisały się w niego dwie wojny światowe, z bronią chemiczną i jądrową.

Na czym naprawdę polegał przełom Freuda

Zasługą Freuda nie jest samo odkrycie nieświadomości — pisali o niej wcześniej liczni filozofowie. Nie jest nią też przypisanie jej natury biologicznej — po Darwinie było to dość oczywiste, że nosimy w sobie popędy, egoizm, namiętności, że mamy w sobie „zwierzę”, które kultura, język i reguły jedynie udomowiły.

Prawdziwie przełomowa i najbardziej niepokojąca była teza o destrukcyjnym mechanizmie w naszej naturze:

• początkowo Freud mówił o libido, popędzie życia — co w epoce wiktoriańskiej, gdy seksualność była tematem tabu, wywołało ogromny wstrząs;
• później dodał popęd śmierci, czyli nieświadome dążenie do samozniszczenia.

Współczesnym przejawem tego popędu jest zachowanie autoagresywne: samobójstwa, alkoholizm, uzależnienia od narkotyków — działania człowieka wymierzone przeciw własnemu życiu. Wielu klasycznych psychoanalityków nie przyjęło tej koncepcji; stała się ona swoistą figurą przemilczenia.

Freud wystąpił tu raczej jako filozof niż biolog — w biologii popędu śmierci nie ma. Ale obserwacja pozostaje trafna: zło, cierpienie i ból, które sobie zadajemy, są „naszej produkcji”. Żadne zwierzę nie przejawia wobec własnego gatunku takiej agresji jak człowiek: wojny, zabójstwa, podboje wypełniają podręczniki historii.

Superego i sens cierpienia

Kluczowa dla dzisiejszego wywodu jest Freudowska konstrukcja psychiki:

• Ego — nasze świadome „ja”;
• Nieświadomość — popędy, pragnienia, biologia;
• Superego — wewnętrzny cenzor, „obraz kulturowy” tego, jacy powinniśmy być w oczach innych ludzi.

Superego naciska na popędy: nie zdradzaj, zachowuj się przyzwoicie, wstydź się. Zwierzęta nie znają wstydu z powodu „zdrady” — ludzie tak, bo mają tę warstwę kulturową. Cierpimy przez ten wewnętrzny nacisk i marzymy o wolności — czyli w istocie o uwolnieniu się od cenzora.

Ale to właśnie superego, zdaniem autora, czyni nas ludźmi: pozwala organizować popędy w kierunku twórczym, wyznaczać sobie piękne cele. I — co najważniejsze — rodzi się wyłącznie w interakcji społecznej, nigdy w samotności.

Atomizacja: rozpad wspólnej tkanki społecznej

Po epoce podejrzeń rozpadł się wspólny kokon: wspólny światopogląd, wspólne wyobrażenie dobra i zła, „rodzicielskie oko” obserwujące nas z góry. Ludzie stali się atomami:

• każdy żyje w swojej informacyjnej bańce, ze swoimi blogerami, swoimi kontami, swoimi bohaterami — często nierozpoznawalnymi dla innych;
• rozmawiając, ludzie nawzajem się nie słyszą i nawet nie próbują zrozumieć — jak „jeże we mgle”, które zderzają się, kłują i rozbiegają;
• spotykają się, by porozmawiać, po czym siedzą wpatrzeni w telefony;
• otaczają nas „inni ludzie” z ekranów, ale to postacie wymyślone.

To sytuacja przypominająca klątwę wieży Babel — każdy mówi własnym językiem.

Nowe zagrożenie: zerwanie kontraktu z drugim człowiekiem

Autor stawia mocną tezę: jeśli na przełomie wieków utraciliśmy kontrakt z tym, co duchowe, to dziś tracimy kontrakt społeczny między jednostką a jednostką.

Kiedy pojawią się wirtualni rozmówcy, nasza potrzeba kontaktu z innymi ludźmi zostanie zastąpiona. Zamiast oglądać kogoś, można będzie poprosić SI: „opowiedz mi to samo, tylko własnymi słowami i weselej” — i od razu odpowiedzieć jej na głos, jak w skeczu z rozmową z telewizorem.

Autor przyznaje, że sam intensywnie pracuje z nowymi sieciami i są to znakomici rozmówcy. Kontrast z ludźmi jest brutalny:

• ludzi się boimy, bo można ich urazić, pokłócić się, zostać niezrozumianym;
• sztuczna inteligencja wszystko zrozumie, zauważy smutny nastrój, pocieszy, dostosuje się — „i wilk syty, i owca cała”.

I właśnie to jest najgroźniejsze. Idealny rozmówca nie ma superego — niczego nam nie narzuci, nie wyjaśni, co dobre, a co słuszne, nie skłoni do wysiłku. Wkrótce może dodatkowo zyskać ciało: miękkie, uśmiechnięte, przyjemne w dotyku.

Analogia z rodzicem

Dziecko chciałoby rodzica, który wszystko pozwala: karmi wyłącznie słodyczami, pozwala biegać po kałużach, jeść sople, chodzić bez czapki — „święto nieposłuszeństwa”. Taki rodzic byłby idealny z perspektywy dziecka, ale dziecko by się „zabiło”. Dorosły mówi: kasza, mycie, spanie, szkoła. Właśnie ten opór zmusza nas do rozwoju i do prowadzenia życia wewnętrznego.

Tymczasem zniewieścieliśmy: chcemy komfortu, nie chcemy być uciskani, mamy „prawa” i „własne zdanie”, i nie życzymy sobie pouczeń.

Wnioski i apel

• Rozwój technologii jest właściwy i ważny, a Freud słusznie zwątpił w racjonalność naszych działań i dostrzegł w nas początek biologiczny — ale każda taka zmiana ma drugi wymiar: wymiar naszego własnego życia.
• Jeśli zamkniemy się w indywidualnym kokonie, utracimy w sobie ludzką naturę i zostanie tylko ta zwierzęca, „udomowiona” część.
• Wygodniejsza, łatwiejsza droga autyzacji — wycofania się w siebie i niezrozumienia innych — będzie dla nas destrukcyjna.
• Drugi człowiek jest cenny właśnie dlatego, że jest niedoskonały i niewygodny; gdyby był idealny, przestalibyśmy o sobie myśleć i nad sobą pracować.

Konkretne wezwanie: podejść do bliskiej osoby — współmałżonka, dziecka, rodzica — pogłaskać ją, powiedzieć coś dobrego, powiedzieć, że się ją kocha, zapytać, co ją porusza i co jest dla niej ważne. Nawet jeśli poruszy to w nas coś niewygodnego, właśnie to czyni nas ludźmi. Wszystko inne prowadzi ku rozkładowi.

Puentą jest cytat z Jesienina — „Wstyd mi, że wierzyłem w Boga, gorzko mi, że nie wierzę teraz” — jako obraz utraty poprzedniego kontraktu i przestroga przed utratą kolejnego. W świecie genialnych rozwiązań naukowych i niewiarygodnych osiągnięć możemy sami siebie zgubić, jeśli nie zachowamy poczucia własnej odrębnej samości — jedynego, co naprawdę może komunikować się z drugim człowiekiem.

Zakończenie: podziękowanie i zachęta do prawdziwego kontaktu

Autor kończy wystąpienie krótkim podziękowaniem za uwagę, zapraszając odbiorców do zostawiania lajków, komentarzy i „serduszek” — traktując to jako formę wymiany i kontaktu z publicznością.

Zaraz po tej prośbie pojawia się jednak istotne zastrzeżenie, które spina całą wypowiedź:

• Reakcje w internecie są miłe, ale obok każdego z nas jest ktoś realny — i o tym nie wolno zapominać.
• Zamiast ograniczać się do aktywności online, warto podejść do bliskiej osoby, przytulić ją, pogłaskać, ucałować.
• Kluczowa jest rozmowa z drugim człowiekiem — po to, by kontakt nie okazał się pusty, lecz naprawdę ludzki.

Autor żegna się w ciepłym, bezpośrednim tonie, pozostawiając widzów z tym prostym, praktycznym wezwaniem: przenieść uwagę z ekranu na żywą relację.