Psychologia popularna — kiedy modne terminy zastępują zdrowy rozsądek

Główna teza

Psychologia stała się niezwykle popularna i „poszła w lud”, ale wraz z tym pojawiło się zjawisko powierzchownego posługiwania się terminami, których znaczenia większość ludzi tak naprawdę nie rozumie. Zamiast mówić o realnych przeżyciach, ludzie automatycznie sięgają po etykiety: nikt już nie mówi „ktoś mnie obraża”, tylko „ktoś mnie dewaluuje”; każda kłótnia rodzinna staje się „abuzem”, a o granicach mówi każdy, kto tylko może. Efekt jest złudny — wydaje nam się, że rozumiemy, o czym mówimy, podczas gdy jest to jedynie pozór zrozumienia, bez wglądu w rzeczywiste procesy psychologiczne.

Nadużywane pojęcia i ich prawdziwe znaczenie

Abuz (przemoc psychiczna)

• Abuz wiąże się z psychopatią, która praktycznie nie poddaje się leczeniu — choćby dlatego, że psychopaci nie chodzą do psychologów.
• Psychopaci stanowią jedynie około 8% społeczeństwa, więc realne zetknięcie się z takim zjawiskiem wcale nie jest częste — a mimo to „abuz” słyszymy dziś na każdym kroku.
• Abuz ma określone kryteria: dotyczące struktury osobowości sprawcy, jego celów oraz przebiegu całego procesu. Ofiary abuzu dobrze to wiedzą.
• Nie każda kłótnia w rodzinie i nie każda pretensja to abuz. Bardzo często są to zwykłe konflikty, nieporozumienia i trudności w relacji — a te da się przezwyciężyć. Abuz natomiast jest praktycznie nie do przezwyciężenia.

Samorealizacja

• Wszyscy mówią o samorealizacji, ale mało kto zadaje kluczowe pytanie: co właściwie chcę realizować? Samo to pytanie potrafi wiele uporządkować.
• Przykłady świadomej odpowiedzi: ktoś wie, że jest skrupulatny i dokładny, potrafi długo pracować w skupieniu — więc wybiera pracę z liczbami albo programowanie. Ktoś inny nie wytrzyma pięciu minut przy takim zajęciu i szuka żywej pracy z ludźmi, bo czuje, że tam osiągnie dobre wyniki i będzie mu dobrze.
• Bardzo często o „samorealizacji” mówi ktoś, kto w rzeczywistości nie wie, dokąd pójść, wszystko mu się nie podoba i tkwi w stanie apatii.
• W takiej sytuacji najpierw trzeba zrozumieć przyczyny apatii i źródło rozczarowania, wydobyć z człowieka to, w czym jest mocny, co go cieszy i co daje mu stan „drive'u”. Dopiero wtedy można mówić o realizacji marzenia — znaleźć to, co się kocha, i zacząć na tym zarabiać.

Granice a poczucie godności

To rozróżnienie autorka uznaje za najważniejsze i najczęściej mylone:

• Granice funkcjonują jak nieustanna postawa obronna wobec innych ludzi. Pochłania to ogromne ilości energii: ciągłe deklarowanie „ze mną tak nie można”, „tak mi nie wolno robić”, wygłaszanie mów obronnych.
• Skrajny przykład: ludzie wieszają na lodówce magnesy z listą zasad, żeby partner nie zapomniał, czego nie wolno. To smutne — tak bardzo skupiono się na obronie granic, że zapomniano o tym, co jest w środku.
• Poczucie godności działa zupełnie inaczej. Kiedy człowiek pracuje nad jego wzmocnieniem, zaczyna patrzeć na świat innymi oczami i rozumie, co jest jego, a co nie.
• Z pozycji godności łatwo jest nauczyć się mówić „nie” i zachowywać się tak, by nikomu nie przyszło do głowy zadawać niestosownych pytań. Można też po prostu nie reagować na prowokacje.
• Godność to przede wszystkim szacunek wobec drugiego człowieka: nie pozwala chamić, wchodzić na cudze terytorium ani zadawać niewłaściwych pytań. Ludzie to wyczuwają — przy takiej osobie po prostu niezręcznie jest przekraczać granice.
• Człowiek z poczuciem godności również broni tego, co nazywamy granicami osobistymi, ale robi to w formie godnościowej, a nie w formie „płotu z ostrymi sztachetami”, którego nie wolno przeciąć.
• Problem w tym, że o granicach słyszymy z każdej strony, a o tym, jak wychowywać w sobie poczucie godności — praktycznie wcale.

Etykietowanie zamiast rozumienia

• Modne terminy są wygodne przede wszystkim do przyklejania etykiet — sobie i innym.
• Autorka w pracy zawsze domaga się „rozszyfrowania”: co dokładnie kryje się za danym słowem. Często okazuje się, że pod nazwaniem czegoś „abuzem” kryje się zwykła duża rozbieżność między partnerami — „ubijamy pianę, a na dnie jest czysta woda”. Czasem pod terminem kryje się prawdziwy ból, a człowiek tymczasem walczy z wiatrakami.
• Popularna psychologia w rezultacie zamienia się w naklejanie diagnoz.

Efekt „studenta trzeciego roku medycyny”

• Czytając książki popularnonaukowe z psychologii, można znaleźć u siebie absolutnie wszystko, co w nich opisano — bo psychologia dotyczy samego życia, ludzi, mnie samego.
• Opisy są ogólne, a symptomatyka rozmyta, więc pasują niemal do każdego.
• To jak z podręcznikami dla medyków: żartuje się, że na trzecim roku studenci znajdują u siebie wszystkie choroby, a chłopcy nawet ciążę. Objaw to jeszcze nie źródło problemu.
• Do stwierdzenia, czy problem faktycznie istnieje, potrzebna jest poważna diagnostyka, a nie samodzielne dopasowywanie się do książkowych opisów.

Ryzyko przesadnej „psychologizacji” życia

• Nie wszystko wymaga poprawiania i nie wszystko podlega korekcie psychologicznej. Człowiek ma prawo zmagać się z trudnościami, podejmować decyzje — słuszne i błędne — i przeżywać własne życie.
• Osoby nadmiernie zafascynowane psychologią w istocie rezygnują z przeżywania swojego jedynego, niepowtarzalnego życia, z jego szczególnymi sytuacjami i własnym światem wewnętrznym. Zamiast tego próbują wszystko „uczesać” według psychologii, tak by było gładko jak w książce.
• To niebezpieczne: w ten sposób traci się aromat indywidualnego życia.
• Nie wszystko w tobie albo w twoim partnerze wymaga naprawy. Nie każda sytuacja życiowa wymaga konsultacji z psychologiem. Przeciwnie — niektóre wyzwania lepiej przyjąć samemu, a wychodząc z nich zwycięsko, człowiek się rozwija.

Psycholog jako „kula ortopedyczna”

• Dziś modne stało się mieć „swojego” psychologa czy psychoterapeutę i biegać do niego przy każdym powiewie wiatru.
• Dwa motywy takiego zachowania: po pierwsze comme il faut — tak po prostu wypada; po drugie postawa „niech on rozstrzygnie, a ja posłucham i dopiero potem podejmę decyzję”.
• To niebezpieczna przesada, a wszystko, co jest „za bardzo”, wymaga uwagi i analizy.

Ważne zastrzeżenie

Powyższe uwagi nie dotyczą osób, które naprawdę potrzebują pomocy psychologicznej — tych, którzy sobie nie radzą i pogrążają się w ciężkich przeżyciach, z których samodzielnie trudno się wydostać. To już nie jest „popsowa psychologia”, lecz poważna sprawa. Krytyka dotyczy stawiania sobie i innym diagnoz na podstawie luźnych wskazówek z popularnych książek oraz żonglowania modnymi terminami.

Wnioski i zaproszenie do rozmowy

• Nie spieszmy się z etykietami ani z natychmiastowym bieganiem do psychologa. Jeśli coś w życiu stało się „szorstkie” — na tym właśnie polega życie, żeby dawać nam wyzwania, które możemy pokonywać.
• Warto pogłębiać rozumienie tego, o czym mówimy, i zadawać sobie pytania: co to właściwie znaczy? jakich cech to wymaga?
• Prowadząca zaprasza widzów do nadsyłania własnych historii na podany adres e-mail — zwłaszcza tych, w których ktoś bliski przykleił im etykietę („jesteś abuzerem”, „stosujesz gaslighting”), z czym się nie zgadzają i co ich zraniło. Interesuje ją, jak ludzie wychodzą z takich sytuacji.
• Nadesłane historie posłużą jako materiał do przyszłych programów poświęconych realnym historiom realnych ludzi, czyli samemu życiu.