Trzy badania krwi, które przewidują ryzyko zawału i udaru na 30 lat naprzód

Dlaczego to ważne

Choroby układu krążenia to główna przyczyna zgonów na świecie — zwłaszcza w krajach rozwiniętych. Mimo powszechnych obaw przed „chemią”, pestycydami czy GMO, to właśnie zawały, udary i miażdżyca zabijają najczęściej.

Problem polega na tym, że większość ludzi dowiaduje się o zagrożeniu dopiero wtedy, gdy pojawiają się wyraźne objawy. Na tym etapie choroba jest już zaawansowana, a leki — choć pomagają — działają znacznie słabiej, niż gdyby interwencję podjęto wcześniej. Jednocześnie wiele osób (szczególnie w krajach postsowieckich) wykonuje badania „na wszelki wypadek”, wybierając parametry przypadkowo lub według podpowiedzi sprzedawcy w prywatnym laboratorium, a potem nie wie, co zrobić z wynikami.

Nowe badanie opublikowane w „The New England Journal of Medicine”

Autorzy przez 30 lat obserwowali stan układu krążenia 28 tysięcy kobiet (amerykańska kohorta Women's Health Study).
Średni wiek uczestniczek na początku obserwacji wynosił około 55 lat — czyli w momencie, gdy wiele z nich czuło się jeszcze całkowicie zdrowo.
Okazało się, że jednorazowe oznaczenie zaledwie trzech parametrów pozwala z dużą dokładnością przewidzieć, czy u danej kobiety wystąpi tzw. poważne niekorzystne zdarzenie sercowo-naczyniowe (MACE) — zawał, udar, także zakończone śmiercią — w ciągu następnych trzech dekad.

Wcześniej te same wskaźniki uznawano za istotne prognostycznie, ale sprawdzały się w horyzoncie 5–10 lat. Prognoza 30-letnia jest o tyle cenniejsza, że daje czas na realne działania profilaktyczne — a jeśli poważne problemy pojawiają się już po pięciu latach, oznacza to, że choroby nie wykryto na wczesnym etapie.

Przypomnienie: jak rozwija się miażdżyca

Mechanizm jest zasadniczo jeden — miażdżyca:

W ścianach naczyń odkłada się cholesterol, tworząc blaszki miażdżycowe.
Światło naczynia stopniowo się zwęża, narządy otrzymują mniej tlenu — to niedokrwienie (ischemia); przy całkowitym zamknięciu mówimy o okluzji.
Blaszka może się oderwać i wraz z krwią trafić do węższego naczynia, blokując je całkowicie — skutki sięgają od uszkodzeń narządów po natychmiastową śmierć (np. przy zamknięciu naczynia zaopatrującego ważny obszar mózgu).

Czynniki ryzyka niemodyfikowalne: wiek, płeć (mężczyźni chorują i umierają znacznie częściej), wywiad rodzinny wczesnej miażdżycy.

Czynniki modyfikowalne: nadmierne jedzenie i nadwaga, niezbilansowana dieta, niedobór błonnika, nadciśnienie, nadużywanie alkoholu, palenie, cukrzyca typu 2, siedzący tryb życia; częściowo także dziedziczne zaburzenia gospodarki lipidowej.

Standardowych badań laboratoryjnych jest wiele (glukoza na czczo, hemoglobina glikowana, lipidogram), ale nie wszystkie dobrze przewidują, u kogo miażdżyca doprowadzi do katastrofy.

Trzy kluczowe parametry

1. Białko C-reaktywne oznaczane metodą wysokoczułą (hsCRP)

CRP to białko ostrej fazy — jego stężenie rośnie w stanie zapalnym dowolnego pochodzenia. Wiąże się z błonami bakterii i uruchamia układ dopełniacza, ale wiąże się też z błonami uszkodzonych komórek, m.in. w ścianach naczyń, nasilając zapalenie i dalsze uszkodzenia.
Przewlekłe, tlące się zapalenie podnosi CRP tak nieznacznie, że wykrywa je tylko test wysokoczuły.
Związek takiego zapalenia z miażdżycą znano od dawna jako hipotezę; dziś praktycznie nie ma wątpliwości, że to jeden z kluczowych mechanizmów.
Wynik: kobiety z najwyższymi wartościami hsCRP miały ryzyko MACE w ciągu 30 lat wyższe o 70% w porównaniu z kobietami o wartościach najniższych.

2. Cholesterol frakcji LDL

Cholesterol nie rozpuszcza się w wodzie, więc transportują go białka — apolipoproteiny; ich kompleksy z cholesterolem to lipoproteiny.
LDL („zły cholesterol”) to kompleksy o dużej zawartości cholesterolu względem białka — stąd niska gęstość: wielkie, „luźne” struktury. Przeciwieństwem jest HDL — małe i gęste.
LDL dostarcza cholesterol do komórek, HDL odbiera go i transportuje do wątroby, skąd może być wydalony.
Obrazowe wyjaśnienie: te wielkie, luźne twory zaczepiają się o mikrouszkodzenia ścian naczyń i tam się gromadzą — to ułatwia zapamiętanie, która frakcja jest „zła”.
Wynik: najwyższe stężenia LDL wiązały się ze wzrostem ryzyka o 36%.

3. Lipoproteina(a)

To lipoproteina niskiej gęstości, w której rolę białka pełni apolipoproteina(a). Uruchamia szereg procesów patologicznych zwiększających ryzyko sercowo-naczyniowe.
Jej poziom jest ściśle uwarunkowany genetycznie, a zmiana stylu życia wpływa na niego bardzo słabo.
Amerykańskie towarzystwo pediatryczne zaleca badanie Lp(a) u dzieci w wieku 9–11 lat wraz z innymi wskaźnikami dziedzicznej hiperlipidemii — choć wciąż nie do końca wiadomo, co robić z dodatnim wynikiem.
Wynik: najwyższe wartości Lp(a) oznaczały wzrost ryzyka o 33%.

Siła kombinacji

Każdy z parametrów wnosi własną, uzupełniającą informację. Największą moc prognostyczną ma ich łączna analiza:

U kobiet z podwyższonymi wszystkimi trzema markerami ryzyko MACE w ciągu 30 lat było 2,6 razy wyższe.
Dla udaru korelacja była jeszcze silniejsza — ryzyko 3,7 razy wyższe.

Praktyczne wnioski z badania

Wiemy, na co patrzeć w pierwszej kolejności przy ocenie ryzyka u kobiet. U mężczyzn parametry te też najpewniej będą istotne, choć ich względny wkład może być inny lub większą rolę może odgrywać jakiś dodatkowy wskaźnik — badana kohorta obejmowała wyłącznie kobiety. Sama wiedza, co badać, oszczędza pieniądze, czas i krew.
Wystarczy jeden test. Nie zwalnia to z okresowej kontroli, zwłaszcza gdy choroba już się rozwija i trzeba korygować terapię, ale do stwierdzenia przynależności do grupy ryzyka — na długo przed objawami — wystarczy jednorazowy wynik.
Nie warto zwlekać. Wiele osób w wieku około 55 lat czuje się dobrze i nie chce brać leków („nie ruszaj, skoro działa”). Badanie pokazuje, że w grupie ryzyka odkładanie terapii wielokrotnie zwiększa prawdopodobieństwo niekorzystnego zakończenia.

Co można zrobić — możliwości terapeutyczne

Walka z przewlekłym zapaleniem: kolchicyna

Zapalenie tlące się nie ma jednego ogniska (jak infekcja bakteryjna, którą leczy się antybiotykiem) — jest rozproszone po całym organizmie, więc trzeba działać na układ odpornościowy.

Kolchicyna to alkaloid roślinny z zimowitu jesiennego (Colchicum autumnale). Roślinę opisano już w egipskich papirusach z 1550 r. p.n.e., stosując ją na ból i obrzęki. Nazwa pochodzi od starożytnej Kolchidy — ojczyzny mitycznych czarodziejek Medei i Kirke, obszaru odpowiadającego mniej więcej dzisiejszej Gruzji. Od około 1292 r. n.e. pojawia się jako lek na dnę moczanową; starożytni lekarze wiedzieli też, że w dużych dawkach jest trucizną.
W 2023 roku FDA zatwierdziła kolchicynę w małych dawkach do hamowania przewlekłego zapalenia u osób z chorobami sercowo-naczyniowymi.
Mechanizm: kolchicyna wiąże się ze składnikami cytoszkieletu, uniemożliwiając jego formowanie. Gromadzi się głównie w neutrofilach — bardzo ruchliwych komórkach odpornościowych, których przemieszczanie zależy od dynamicznego składania i rozkładania cytoszkieletu. Neutrofile z uszkodzonym cytoszkieletem nie docierają do ognisk zapalnych i gorzej przyczepiają się do śródbłonka, bo słabiej wytwarzają cząsteczki adhezyjne (swoiste „rzepy”). Podobnie dzieje się w samych komórkach śródbłonka. Spada też wydzielanie licznych cząsteczek prozapalnych.
Ryzyko: w dużych dawkach kolchicyna jest trucizną. Pacjenci skarżą się na dolegliwości żołądkowo-jelitowe, zdarzają się też poważniejsze działania niepożądane, np. krytyczny spadek liczby praktycznie wszystkich komórek krwi.
Testowane są także przeciwciała monoklonalne skierowane przeciw prozapalnym składnikom układu odpornościowego, np. przeciw cytokinie interleukinie 1β.

Obniżanie LDL: statyny i coś więcej

Statyny to najlepiej znany lek obniżający LDL. Nowa praca pokazuje jednak, że warto rozważyć bardziej agresywne strategie lub zmianę schematu leczenia: część uczestniczek przyjmowała statyny przez dziesięciolecia, a mimo to ich ryzyko nie spadło, jeśli w wyjściowym „potrójnym teście” poziom LDL był wysoki.

Lipoproteina(a): terapia dopiero powstaje

Ten parametr praktycznie nie poddaje się dziś korekcie. Testuje się wyrafinowane metody — oligonukleotydy antysensowne i małe interferujące RNA — które nie zmieniają samych genów, lecz utrudniają komórkom syntezę Lp(a). Trwa kilka badań klinicznych, a wyniki są umiarkowanie optymistyczne.

Podsumowanie

Jeden test oznaczający hsCRP, cholesterol LDL i lipoproteinę(a) dobrze przewiduje ryzyko sercowo-naczyniowe aż na 30 lat naprzód.
Wyniki wskazują też, w którą stronę powinny iść prace nad nowymi terapiami.
Najważniejszy przekaz: nie należy odkładać działań profilaktycznych, nawet przy braku objawów — gdy objawy się pojawią, skuteczność interwencji będzie znacznie niższa.
Zamiast szukać egzotycznych „eliksirów długowieczności”, realnie przedłużamy sobie życie, ograniczając ryzyko chorób układu krążenia — głównej przyczyny zgonów na świecie.